Boeken over de architectuur van de 'Nieuwe Zakelijkheid' in de tropen

Als je door de straten van Bandung of Jakarta loopt, zie je ze nog overal: die strakke, witte gebouwen uit de jaren twintig en dertig.

Ze zien eruit alsof ze net uit Europa zijn komen aanwaaien, maar dan met een slimme tropische aanpassing. Dit is de Nieuwe Zakelijkheid, ofwel de Indische variant van het modernisme. Het is een architectuurstijl die niet alleen mooi is, maar ook een verhaal vertelt over de tijd waarin Nederlanders en Indische families in Indië woonden en werkten. Als je van plan bent om op herdenkingsreis te gaan of een rootsreis door Java te maken, dan is dit een onderwerp dat je reis veel dieper maakt.

Je kunt wel rondkijken, maar zonder de juiste kennis zie je alleen maar muren en ramen. Met een goed boek in je hand ontdek je ineens de verhalen achter de lijnen.

Waom staan de ramen precies zo? Hoe werkt die natuurlijke koeling?

Welke architecten zaten erachter? Deze gids helpt je de juiste literatuur te vinden voor je expeditie door het verleden.

Wat is de Nieuwe Zakelijkheid eigenlijk?

Stel je voor: je staat voor een gebouw uit 1935. Wit gestuukt, strakke horizontale lijnen, grote raampartijen en een plat dak.

Geen tierelantijntjes, geen klassieke zuilen. Dat is de Nieuwe Zakelijkheid, in Indonesië vaak 'Indisch Modernisme' genoemd. Het is een stijl die teruggrijpt op het Europese functionalisme, maar dan volledig aangepast aan het tropische klimaat.

Het draait allemaal om logica en gemak. In plaats van dikke muren die de hitte vasthouden, gebruiken architecten dunne muren met veel ventilatie.

"De Nieuwe Zakelijkheid in Indië was niet zomaar een kopie van Europa. Het was een slimme mix van westerse techniek en oosters klimaatbesef."

In plaats van donkere kamers, kiezen ze voor licht en ruimte. De zonneweringen zijn niet alleen decoratief; ze weren de zon op het heetst van de dag. Zo ontstond een stijl die zowel modern als praktisch was voor het leven in de tropen.

Belangrijk om te weten: deze stijl zie je vooral terug in de grote steden op Java, zoals Bandung, Jakarta (toen Batavia) en Semarang. Op Sumatra en Bali kom je het minder vaak tegen, hoewel er op Sumatra wel pareltjes te vinden zijn in Medan. Als je een rootsreis maakt naar de plekken waar je voorouders woonden, is dit vaak het zichtbare bewijs van die tijd.

De boeken die je moet hebben voor je reis

Om de architectuur echt te begrijpen, heb je goede literatuur nodig. Er zijn een paar titels die onmisbaar zijn voor reizigers die zich verdiepen in de Nederlands-Indische heritage.

Deze boeken combineren historische context met prachtige beelden, specifiek voor het gebied dat jij gaat bezoeken. Een absolute klassieker is ‘Het Indisch Huis’ van Hans van der Meer en Nico de Jong. Dit boek, uitgegeven door Uitgeverij Thoth, kost ongeveer €35,- en is een schat aan informatie.

Het laat zien hoe de wooncultuur in Indië zich ontwikkelde, met specifieke aandacht voor de architectuur vanaf 1900. Je vindt er foto’s van huizen in Bandung en Batavia die je zo kunt herkennen uit je eigen familiealbums.

Wil je meer de diepte in qua architectuurtheorie? Kijk dan naar ‘Nieuw Zakelijkheid in de Tropen’.

Dit is een wat academischer boek, maar geschreven op een manier die je prima kunt lezen zonder voorkennis. Het kost rond de €45,- en legt precies uit hoe de principes van de Amsterdamse School en de Duitse Bauhaus-beweging werden vertaald naar het warme klimaat van Java. Het beschrijft bijvoorbeeld de techniek van de ‘zonwering-als-architectuur’. Voor wie wil weten welke Nederlandse architecten het meest invloedrijk waren, is er ‘Architectuur in Nederlands-Indië’ van Wietse Coppes.

Dit boek (€25,-) is lichter van toon en leest als een reisverslag. Het neemt je mee naar specifieke gebouwen die nu nog staan, zoals het Sociëteit Concordia in Batavia, de historische Schouwburg van Jakarta of de villa’s in de Ganeshastraat in Bandung.

Het is een perfecte gids voor op zak tijdens je wandelingen. Vergeet ook de oudere literatuur niet. Boeken als ‘Indische Bouwkunst’ uit de jaren dertig zelf zijn soms nog antiquarisch te vinden voor €20,- tot €50,-.

Ze geven je het perspectief van de architecten van destijds. Je leest niet alleen wat ze bouwden, maar ook waarom ze het zo bouwden.

Dat maakt je bezoek aan een oud kantoorpand of een woonhuis veel persoonlijker.

Waarom deze boeken onmisbaar zijn voor je reis

Je kunt een gebouw wel zien, maar zonder context is het maar een oud huis. Deze boeken geven je de ogen om te zien wat er vroeger gebeurde.

Als je een herdenkingsreis maakt naar de plek waar je grootouders woonden, helpt de architectuur je om de sfeer van die tijd te proeven.

Woonde je familie in een villa met een veranda? Of in een strakke flat met openslaande deuren naar de tuin? De bouwstijl zegt veel over de status en de levenswijze van toen.

Daarnaast is het praktisch. Tijdens een expeditie cruise of een reis door Java is het handig om te weten wat je zoekt.

Stel je bent in Soerabaja en ziet een prachtig wit gebouw. In je hoofd heb je net gelezen over de ‘tropische modernistische ramen’ uit het boek van Van der Meer. Je herkent de details meteen. Dat maakt het ontdekken van koloniale architectuur een soort speurtocht.

Deze kennis helpt ook bij het waarderen van de huidige staat van de gebouwen.

Sommige zijn prachtig gerestaureerd, andere helaas vervallen. Door te begrijpen hoe ze oorspronkelijk bedoeld waren, zie je de waarde van het behoud. Het maakt je een bewustere reiziger, die niet alleen kijkt, maar ook begrijpt.

Praktische tips voor het aanschaffen en gebruiken van deze boeken

Als je van plan bent om deze boeken te kopen, begin dan op tijd. Voor je reis naar Java of Sumatra is het handig om ze al thuis te hebben, zodat je ze kunt lezen in het vliegtuig of de dagen voor je vertrek.

Ze zijn te koop bij gespecialiseerde boekhandels voor reis- en historische literatuur, of via antiquariaten voor de oudere exemplaren.

Let bij het kopen op de uitgave. Nieuwe drukken hebben vaak betere foto’s, maar oudere uitgaven hebben soms meer diepgaande details over specifieke gebouwen die in latere drukken zijn geschrapt. Voor de boeken van Van der Meer en Coppes is een recente druk prima.

Voor de historische werken uit de jaren dertig is een goed onderhouden tweedehands exemplaar vaak een juweeltje. Gebruik de boeken actief tijdens je reis. Neem ze niet alleen mee voor de sfeer, maar gebruik ze als gids. Maak aantekeningen in de kantlijn bij gebouwen die je hebt gezien.

Plak er een foto bij vanaf je telefoon (gedrukt op fotopapier). Zo creëer je je eigen herdenkingsreisboek.

Als je een expeditiecruise maakt langs de kust van Java, heb je soms maar een dag in een havenstad. Een lijstje van 3 of 4 gebouwen uit je boek maakt je bezoek efficiënter.

Denk ook aan het formaat. Voor in je backpack is een paperback handiger dan een zware hardcover. De boeken van Coppes en de oudere uitgaven zijn vaak compact.

Leg ze in je handbagage, want ze zijn licht genoeg om overal mee naartoe te nemen.

En tot slot: geniet ervan. Deze boeken zijn geen studieboeken, maar sleutels tot de ziel van een verleden dat nog steeds zichtbaar is in de straten van Indonesië.