De betekenis van 'Malu' (schaamte) in de Indonesische cultuur

Een bezoek aan de woning van je overgrootouders in Bandung. Een wandeling over de resten van een theeplantage in de Preanger.

Het zoeken naar een verloren gewaakt familielid in een archief in Jakarta. Bij zulke intensieve reizen draait alles om emoties. En in Indonesië is er één emotie die alles regeert: malu.

Het is veel meer dan alleen schaamte. Het is een soort moreel kompas dat je continu bij je draagt.

Malu: veel meer dan alleen schaamte

Als je aan een Indonesiër vraagt wat malu betekent, zullen ze 'schaamte' of 'verlegenheid' noemen. Maar de werkelijkheid is veel groter. Stel je voor dat je in een dorp op Java een bezoek brengt aan de familie van je voormalige Indische grootouders.

Je wilt alles weten, je bent nieuwsgierig. Tegelijkertijd voel je een drempel.

Je wilt niet te veel eisen, niet asociaal overkomen, niet de indruk wekken dat je als rijke toerist binnenvalt. Dat gevoel, die innerlijke rem, dat is malu.

Het is een sociale buffer. Zonder deze buffer zou elke interactie chaotisch en wreed worden. Malu zorgt ervoor dat je rekening houdt met de gevoelens van de ander. Het is de basis van gotong royong, het samenwerken.

Als je malu voelt om de eerste stap te zetten, doe je dat vaak om de ander niet voor het hoofd te stoten.

Het is een prachtig sociaal smeermiddel. Voor reizigers die op zoek gaan naar hun wortels, is dit essentieel. Je bent misschien op zoek naar harde feiten voor je stamboomonderzoek, maar je zult merken dat je eerst een emotionele band moet opbouwen. Je mag geen eisen stellen. Je moet je eigen belangrijke missie (het vinden van antwoorden) soms opzijzetten voor de sociale harmonie van het moment.

Hoe 'Malu' je reis bepaalt, zonder dat je het doorhebt

Je voelt malu vooral als je de hiërarchie niet kent. In de cultuur van Nederlands-Indië was die hiërarchie vaak strak (de heer, de klerk, de tuinman).

In het moderne Indonesië is dat nog steeds zo, maar anders. Als je een oudere plantage-eigenaar spreekt, of een pak (meneer) die vroeger in het leger zat, voel je automatisch respect.

Je zult niet snel direct tegenspraak geven. Dat is malu die ingrijpt. Denk aan een typische situatie bij een warung (eettentje) aan de rand van een theeplantage. Je wilt een praatje maken over vroeger.

De uitbater is misschien wat afstandelijk. Je eerste reactie is om harder te praten of door te vragen. Doe dat niet.

Die afstandelijkheid is geen onwil; het is malu. Hij wil niet te opdringerig overkomen tegenover een gast. Geef het even de tijd.

Zodra jij laat zien dat je ontspannen bent, verdwijnt die drempel. Een ander voorbeeld: een gift.

In Nederland is een fooi van €2,- of €5,- gebruikelijk. In Indonesië is een gift (of een fooi) vaak symbolisch.

Te veel geld geven kan malu veroorzaken. Het kan de ander in een ondergeschikte positie drukken of het gevoel geven dat hij of zij moet 'terugbetalen'. Een simpele, oprechte 'terima kasih' (dankjewel) met oogcontact is soms meer waard dan een stapel briefjes van €10.

Malu in de praktijk: van archief tot expeditiecruise

Laten we dit toepassen op de reizen die jij misschien maakt. We onderscheiden drie situaties waar malu cruciaal is.

Je bent in het Arsip Nasional in Jakarta of een lokaal museum in Semarang.

1. Archiefonderzoek en herdenkingsreizen

Je wilt inzage in documenten over je familie. Je bent gefrustreerd, je haast je. Malu zegt: neem de tijd. De archivaris is een poortwachter.

Als je hem of haar behandelt alsof je in een willekeurige winkel staat, krijg je niets. Vraag beleefd, met een glimlach, en toon oprechte interesse in het werk dat zij doen.

Bied aan om te helpen zoeken. Door malu (bescheidenheid) te tonen, openen deuren zich. Bij een herdenkingsreis naar een begraafplaats, bijvoorbeeld op Java of Sumatra, is de sfeer heilig. Je bent niet op vakantie; je bent op bedevaart. Malu dicteert je gedrag. Je spreekt zacht.

Je raakt graven niet onnodig aan. Je kleedt je bedekt, ook als het 32 graden is.

2. Familiebezoek en 'Roots Reizen'

Je toont respect voor de stilte. Dat is malu voor de doden en hun nabestaanden. Stel, je vindt een verre neef in een dorpje op Midden-Java.

Je wilt weten hoe het zit met de erfenis van je overgrootvader. Je mag niet direct met de deur in huis vallen.

Eerst drink je thee. Eerst vraag je naar de gezondheid. Eerst geef je de cadeautjes die je hebt meegenomen (iets uit Nederland, zoals kaas of chocolade, of praktische spullen).

Pas als de relatie warm is, kun je het verleden ter sprake brengen. Als je merkt dat je neef of nicht wat terughoudend wordt, is dat een signaal.

3. Expeditiecruises langs de Indonesische archipel

Misschien is het onderwerp te pijnlijk. Misschien is er schaamte over de armoede van nu vergeleken met de rijkdom van vroeger.

Dan moet jij malu voelen: stop met doorvragen. Bied aan om later verder te praten. Die ruimte geven is het ultieme teken van begrip.

Op een expeditiecruise vaar je vaak naar afgelegen eilanden of kleine kustdorpjes, soms met Sulawesi- of Bugis-schepen. Je komt als een 'orang kaya' (rijke mens) aan boord.

De lokale bevolking kan malu voelen om contact te maken. Zij voelen zich wellicht 'minder' omdat ze zien dat jij veel geld hebt uitgegeven voor deze reis (prijsindicatie: €4.000 - €8.000 per persoon voor een 14-daagse cruise). Jij moet dan de eerste stap zetten, maar zonder arrogantie. Koop geen dure souvenirs van de locals om ze te 'helpen'. Dat werkt averechts.

Ga zitten op een bankje. Drink een kopje koffie (kopi) die ze aanbieden. Lach.

Door jezelf 'normaal' te gedragen, verdwijnt de sociale afstand en verdwijnt hun malu. Zelfs als je spreekt over de moderne leefwereld van jongeren, maak je dan pas echt contact.

Praktische tips: Hoe omgaan met 'Malu'?

Het is dus niet iets om bang voor te zijn, maar iets om te herkennen. Leer alvast belangrijke woorden en zinnen in het Bahasa Indonesia voor je reis door Java, Sumatra of Bali.

Uiteindelijk is malu de sleutel tot een geslaagde reis. Het is niet je vijand, maar je gids. Het helpt je om de juiste afstand te bewaren en tegelijkertijd dichterbij te komen.

1. Vertraag je tempo. Als je een vraag stelt, wacht dan echt op het antwoord. Stiltes zijn oké. Ze horen bij het denkproces van de ander. Haast is een teken van ongeduld, en ongeduld kent geen malu.
2. Let op je lichaamstaal. In Indonesië is het onbeschoft om je voeten (de 'onreine' lichaamsdelen) naar iemand te richten. Ga zitten met je benen naast elkaar, niet met je enkel op je knie. Geef iets (zoals een visitekaartje of een boek) altijd met je rechterhand, of met twee handen als het om iets belangrijks gaat.
3. Gebruik de juiste groeten. Een handdruk is soms te direct. Een lichte buiging met het hoofd (of de salam) is vaak voldoende. Zeg Permisi (met excuses) als je iemand passeert of storen wilt.
4. Leer de waarde van 'Segan'. Op Sumatra en Java is segan een synoniem voor malu. Het betekent ook 'terughoudend uit respect'. Als iemand zegt "Ik ben segan om u te storen", antwoord dan: "Nee, alsjeblieft, het is geen probleem" (tidak apa-apa). Haal die drempel weg.
5. Accepteer dat 'Nee' soms 'Nee' is. Soms zeggen Indonesianen niet direct 'nee', omdat ze je niet voor het hoofd willen stoten (malu). Ze zeggen "We zullen het proberen" of "Morgen misschien". Leer dit te lezen. Als je voelt dat er weerstand is, bedank dan beleefd en kom later terug.
6. Geldzaken. Onderhandelen is normaal, maar doe het met een glimlach. Ga niet schreeuwen of boos worden. Dat is pure schaamte voor de omstanders. Op markten betaal je vaak €1 tot €3 voor een souvenirs. In restaurants voor toeristen liggen de prijzen hoger (€10-€15 per hoofdgerecht). In een lokale warung eet je voor €2,-. Pas je budgettering aan op de locatie, uit respect voor de locale economie.