De ervaring van het reizen per 'Delman' (paardenkar)
Een 'Delman' is zoveel meer dan een paard en een kar. Het is een rijdende tijdmachine.
Zodra je op die houten bank zit, de geur van paard en benzine ruikt en het getik van hoefijzers hoort op het asfalt, ben je niet meer in het hier en nu.
Je reist terug naar de tijd van Nederlands-Indië, naar de sfeer van oude foto's uit je opa's archief. Dit is hoe je het écht doet.
Wat is een Delman en waarom is het zo speciaal?
Officieel heet het een 'dokar' of 'andong', maar iedereen in Indonesië, en zeker op Java, noemt het een Delman. Vernoemd naar de Duitse dominee die de karren introduceerde, is het dé klassieke huurkar met twee wielen, een paard voorop en een overdekt gedeelte met twee bankjes.
Het is het ultieme vervoermiddel voor een heritage reiziger. Waarom zou je dit nu nog doen?
Omdat het de snelste manier is om te vertragen. Een Delman kan niet harder dan een stap of een drafje. Je móét wel kijken.
Je ziet de details die je in een taxi of op een scooter nooit zou zien: de verkoper die zijn waar aanprijst, de kinderen die op straat spelen, het licht dat door de palmbladeren speelt. Het is een directe verbinding met het verleden.
In de tijd van Nederlands-Indië was dit het vervoer voor iedereen. Van de ambtenaar die naar zijn kantoor ging tot de locale bevolking die naar de markt ging. Door in een Delman te stappen, stap je in hun voetsporen. Je voelt de hobbelige wegen en de hitte, precies zoals zij dat deden.
Hoe het werkt: van stappen tot stappen
Je stapt in bij een 'halte', vaak een plein of een kruispunt bij een grote weg. De paarden staan in de schaduw te wachten. De koetsier, de 'sopir', zit vaak al op zijn plankje.
Je spreekt hem aan, noemt je bestemming (bijvoorbeeld de ingang van het Kraton in Yogyakarta) en vraagt naar de prijs.
De rit zelf is een belevenis op zich. De wagen is klein en laag.
Zit je achterin, dan kijk je recht op de billen van het paard en het stof dat opwaait. De zit is hard. Heel hard. Na twintig minuten voel je elke steen in het wegdek.
Maar dat hoort erbij. Het is onderdeel van de ervaring.
De koetsier stuurt met een soort lange teugel of stok. Hij maakt geluiden om het paard te sturen. Hij kent de weg op zijn duim. Als je vraagt of hij een specifieke, smalle steeg in kan (zoals bij de Fatahillah in Batavia), dan lacht hij waarschijnlijk, maar hij doet het. Hij weet precies hoe ver hij kan komen.
De varianten: van toeristische kar tot lokale bus
Niet alle Delmans zijn hetzelfde. In toeristische centra als Yogyakarta of Solo zie je de 'mooie' Delmans.
Deze zijn vaak rijker gedecoreerd, soms met spiegeltjes en fluorescerende kleuren. De bankjes zijn bekleed en ze hebben een extra zonnedak. Dit zijn de karren die je vaak bij de Borobudur of Prambanan ziet wachten.
De prijs? Voor een toeristische rit van 30 minuten naar een tempel moet je denken aan €10 tot €15 (afhankelijk van je onderhandelingskills).
Voor een hele dag met een 'paard en wagen' (de iets grotere versie) betaal je al snel €40 tot €50.
Dit is inclusief de bestuurder en het paard, die de hele dag op je wacht. Een heel andere ervaring is de 'Lokale Delman'. Die rijdt op vaste routes, net als een bus. Je stapt in bij een plein en betaalt per persoon.
Dit zijn vaak oudere, minder opgeleukte wagens. De ritjes zijn kort, vaak maar een paar kilometer.
De prijs is symbolisch, soms maar €0,50 per persoon. Maar de ruimte is minimaal en het is vaak stampvol. Wie tijdens een rootsreis meer wil weten over de geschiedenis van de haven van Tandjoeng Priok, kan ook de 'Andong' op het platteland van Java als avontuurlijk vervoersmiddel overwegen.
Dit is een grotere, open versie, vaak met een tweede paard. Die worden gebruikt om hele dorpen te verplaatsen of oogst te vervoeren.
Die vind je niet in de stad. Die moet je ter plekke regelen op een dorpje in de buurt van bijvoorbeeld Dieng Plateau.
Praktische tips voor de perfecte rit
De kunst van het Delman-rijden zit hem in de timing en de mentaliteit.
- Onderhandel altijd eerst. Vraag de prijs voordat je instapt. Lokale ritjes hebben een vaste prijs, maar voor toeristische ritten is onderhandelen normaal. Begin laag, eindig ergens in het midden. Lach veel, dat helpt.
- Contant geld is koning. Zorg voor kleine biljetten. Een briefje van 100.000 roepia (€6,-) is vaak te groot voor een ritje van €3,-. De koetsier heeft zelden wisselgeld.
- Neem water mee. Het wordt heet onder dat doek. Zonder airco en met weinig beweging van lucht, transpireer je snel. Een flesje water is je beste vriend.
- Wees niet bang voor smalle steegjes. De koetsiers zijn professionals. Ze passen net langs de muur en de scooter. Vertrouw erop dat ze weten wat ze doen.
- Tip de bestuurder. Als je een leuke rit hebt gehad en de man heeft moeite gedaan om je een mooie route te laten zien, geef hem dan een extraatje. 10.000 roepia (€0,60) is een royale tip die hem enorm blij maakt.
Volg deze stappen voor een soepele ervaring: Een Delmanrit is geen transport van A naar B.
Het is een bestemming op zich. Het is het moment waarop je de hectiek van het moderne Indonesië achter je laat en even echt onderdeel wordt van het landschap. Dus, zoek die stoffige hoek op een plein, spreek een koetsier aan, en laat je rondrijden door een vergeten wereld, terwijl je onderweg sporen van de oude tramlijnen ontdekt.