De geschiedenis van de 'Pakketvaart' en de verbinding tussen de eilanden

Wat was de Pakketvaart eigenlijk?

De naam klinkt een beetje ouderwets, hè? ‘Pakketvaart’. Alsof het alleen maar over pakketjes gaat.

In de kern was het dat ook: de Koninklijke Pakketvaart Maatschappij (KPM) was de vervoersmaatschappij die alles en iedereen vervoerde. Denk aan brieven, kranten, soldaten, ambtenaren, handelaren, en natuurlijk de belangrijkste spullen voor de plantages. Het was een netwerk van stoomschepen dat vanuit Batavia (nu Jakarta) naar alle uithoeken van de archipel voer.

En niet alleen daar: er waren lijnen naar Singapore, Hongkong en zelfs naar Nederland.

Voor iedereen die in Indië woonde, was de KPM onmisbaar. Je kunt het vergelijken met de combinatie van de post, de NS en een groot vrachtvervoerder in één. De KPM had een dienstregeling die zo strak was als een trommel. Je wist precies wanneer de boot arriveerde en wanneer hij weer vertrok.

Waarom was deze verbinding zo cruciaal?

Zonder de Pakketvaart was Nederlands-Indië een verzameling eilanden zonder echte verbinding. De archipel is immens.

Reizen vanuit Batavia naar Atjeh duurde met lokale prauwen wel weken. De stoomschepen van de KPM deden dat in een fractie van die tijd. Stel je voor dat je vader werkte als ambtenaar op Sumatra en je moeder en jij woonden in Batavia.

De KPM was de enige manier om elkaars brieven te ontvangen, om elkaar te zien.

De postboot bracht het nieuws van thuis, de kranten uit Europa en de salarissen. Voor de gouverneur-generaal was het een machtsmiddel. Hij kon zijn bestuurders in de uithoeken van de archipel bereiken. Tegelijkertijd bracht de KPM ook de militairen naar plekken waar onrust was. De verbinding was dus politiek en economisch van het grootste belang.

Hoe werkte zo’n Pakketvaartreis in de praktijk?

Je boekte niet zomaar een ticket via een app. Je ging naar het KPM-kantoor in de stad.

Daar kreeg je een plek toegewezen op een specifiek schip. De klassen waren duidelijk gescheiden: 1e klasse voor de elite, 2e klasse voor lagere ambtenaren en handelaren, en 3e klasse voor militairen en andere passagiers. De schepen waren een microkosmos. In de 1e klasse was er een kapitein die ’s avonds het diner voorzat.

Er was een orkestje dat speelde. De hutten waren relatief comfortabel.

In de lagere klassen was het veel soberder. Drukker ook. Mensen deelden hutten en brachten de dagen door met kaarten en praten.

De reis zelf was een ritme. Stoom opmaken in de haven, dan uren of dagen op zee. Onderweg werden er havens aangedaan: Semarang, Soerabaja, Makassar, Ambon.

Overal werden goederen gelost en nieuwe passagiers ingescheept. Het was een vaste prik voor iedereen die in Indië leefde, ook in de jaren rondom de beladen Bersiap-periode.

De schepen: van stoomkolos tot expeditiecruiseship

De klassieke KPM-schepen waren stoomschepen met rookende schoorstenen. Ze waren gebouwd voor efficiëntie, niet voor snelheid.

Ze moesten veel gewicht kunnen dragen: kolen, rijst, olie, en duizenden passagiers. Denk aan schepen als de ‘Both’ of de ‘Van der Capellen’. Tegenwoordig zijn de Pakketvaartschepen helaas verdwenen.

De wereld is veranderd. Vliegtuigen en snelle veerboten hebben de rol overgenomen.

De KPM is opgegaan in andere bedrijven en bestaat niet meer als zodanig.

Toch is de geest van de Pakketvaart nog steeds levendig. Vooral in de ‘expeditiecruises’ die we vandaag de dag aanbieden. Denk aan schepen als de ‘Pangrango’ of de ‘Caledon’. Dit zijn geen gigantische passagiersschepen, maar kleinere, luxere schepen die de oude routes volgen.

Ze varen niet alleen naar de bekende plekken, maar juist naar de minder bekende eilanden en baaien. Dit is de ultieme manier om het oude netwerk van de Pakketvaart te ervaren, maar dan op een manier die comfortabel en veilig is.

Prijskaartje: vroeger en nu

De KPM had een strikt prijsbeleid. Een kaartje van Batavia naar Makassar in de 1e klasse kon makkelijk 150 gulden kosten, een enorm bedrag destijds.

Een 3e klasse ticket was vaak nog geen 20 gulden, maar dan sliep je ook in een gedeelde hut met tien anderen. Voor een expeditiecruise die de oude Pakketvaartroutes volgt, zit je vandaag de dag in een andere prijsklasse. Dit is maatwerk. De kosten hangen af van de duur van de reis, de luxe aan boord en de bestemming.

Je moet denken aan een reis van 10 tot 14 dagen door de Molukken of over de Zuidas (Java-Zuidkust). De prijzen voor een dergelijke ‘rootsreis’ of ‘heritage cruise’ liggen vaak tussen de €3.000 en €6.000 per persoon.

Dit is inclusief vaak het eten, de excursies en de gidsen die je meenemen in de historie.

Let op: dit zijn prijzen voor een volledig verzorgde reis. Je betaalt voor de unieke ervaring om op een kleiner schip precies die route te varen die jouw overgrootvader misschien ook heeft gevaren.

Hoe ervaar je de Pakketvaart-erfenis vandaag?

Wil je de sfeer van de Pakketvaart proeven? Je hoeft niet te wachten op een speciale cruise. Je kunt de historie overal terugvinden.

Bezoek bijvoorbeeld het Scheepvaartmuseum in Amsterdam of het museum in Batavia (nu Jakarta) om de kaarten en foto’s te zien.

Als je een rootsreis naar Java of Sumatra maakt, kijk dan eens naar de oude havens. In Semarang en Soerabaja zie je nog de oude loodsen en kantoren van de KPM, waar je nog steeds sporen van de Nederlandse taal in het moderne Bahasa Indonesia terugvindt.

Vraag rond in de families die er al generaties wonen; ze hebben vaak verhalen over de komst van de ‘boot van de KPM’. Wil je het écht beleven? Boek dan een expeditiecruise die specifiek focust op heritage.

Laat je rondleiden door historici die je vertellen over de plantages waar je aanlegt.

Wandel over de plekken waar vroeger de handelaren woonden. Een andere optie is om archiefonderzoek te doen. Via het Nationaal Archief in Den Haag of online databases kun je vaak de passagierslijsten van de KPM terugvinden. Zoek op de naam van je voorouders. Misschien vind je wel de exacte datum waarop ze met de Pakketvaart vertrokken tijdens de repatriëring naar Nederland.