De rol van de 'Indische architectuur' (Indo-Europeesche stijl)

Stel je voor: je loopt door de hitte van een Javaanse stad, op zoek naar een plek die herinnert aan een andere tijd.

Je vindt een gebouw. Een lage, brede villa met een enorm puntdak dat ver over de muren hangt.

De muren zijn dik, de ramen zijn klein en hebben luiken. Het voelt niet Europees, maar ook niet traditioneel Javaans. Dit is het. Dit is de 'Indische architectuur'. Voor veel Nederlanders met Indische roots is deze bouwstijl meer dan alleen bakstenen en cement.

Het is de tastbare herinnering aan het leven in Nederlands-Indië. Het is de stijl van je grootouders, de achtergrond van oude foto's, de sfeer van het verhaal dat je moeder altijd vertelde.

Het is de tastbare vorm van je roots.

Wat is die 'Indische architectuur' eigenlijk?

De officiële naam is Indo-Europeesche stijl, maar iedereen spreekt gewoon over de Indische stijl.

Het is een mix. Denk aan een Europees huis, maar dan aangepast aan de tropen. De Nederlandse architecten die in de 19e eeuw gebouwen moesten ontwerpen voor Indië, hadden een probleem. Hun vertrouwde bakstenen huizen met hoge plafonds werden in de hitte van Batavia of Semarang onleefbare ovens.

Ze moesten iets anders verzinnen. Ze keken naar wat er al was.

De lokale Javaanse en Chinese architectuur had al eeuwenlang slimme oplossingen voor het klimaat.

De oplossing was een fusie. Ze namen de symmetrie en de grandeur van de Europese bouwkunst en combineerden die met het praktische verstand van de tropen van de lokale bevolking. Het resultaat is die herkenbare stijl: een villa die koel probeert te blijven, beschutting biedt tegen de zon en regen, en toch een statussymbool is.

Voor jouw rootsreis is dit het bouwwerk dat je zoekt. Het is de architectuur van de 'tempo doeloe'.

Het geheim van de koelte: hoe het werkt

Deze huizen zijn ingenieus ontworpen zonder airco. Alles draaide om lucht en schaduw.

Het allereerste wat je ziet is het immense, vaak rode pannendak. Dit dak steekt soms wel twee meter buiten de muren uit. Dit is de 'opstand'.

De functie is simpel: het houdt de felle zon van de muren en ramen.

Door de overhangende rand stroomt regenwater ver van de fundering weg, wat belangrijk is bij de heftige moessonregens. Kijk verder naar de ramen. Ze zijn niet groot.

Vaak zijn het ramen met luiken of diepe nissen. In de archieven van het KITLV vind je foto's waarop te zien is hoe de bewoners de luiken 's middags dichtdeden om de hitte buiten te houden.

Veel huizen hebben ook paneelramen die je helemaal open kunt schuiven. Dan ontstaat er een open wand, waardoor de wind vrij spel heeft.

De wanden zijn dik, vaak metselwerk van baksteen, soms wel 40 cm dik. Die massa slaat de kou van de nacht op en houdt de boel overdag een paar graden koeler. Een ander essentieel onderdeel is de veranda. Dit is de 'indische veranda', een overdekte buitenruimte die vaak om het huis loopt.

Dit is de plek waar het leven zich afspeelde. Eten, slapen, ontmoeten. Je ziet ook vaak de 'bale-bale', een verhoging in de veranda of tuin, een soort platform om op te zitten of te liggen. De architectuur ademt het leven van toen: veel tijd buiten doorbrengen, beschut tegen de zon, met zicht op de tuin.

Soorten stijlen en wat ze betekenden

De Indische architectuur is niet één op één. Er zijn varianten die ons, net als het Indisch Monument in Den Haag, iets vertellen over de tijd en de plek.

De vroegste variant is de 'Koloniaal Classicistische' stijl. Dit zijn de officiële gebouwen, de gouverneurswoningen en de 'landhuizen' die je nog vindt in de oudere delen van Jakarta (Batavia), Semarang en Surabaya. Ze zijn streng symmetrisch, met zuilen en frontons, heel Europees maar dan met de tropen-aanpassingen.

Een latere, heel populaire variant is de 'Eclectische' stijl. Hier zie je invloeden van de Art Deco, maar ook van de traditionele Javaanse architectuur die zo treffend beschreven wordt in de klassieke Indische letteren.

Denk aan versieringen die lijken op tempelornamenten of een plat dak met een borstwering die lijkt op die van een 'pendopo'.

Dit zie je veel in de welvarende woonwijken uit het begin van de 20e eeuw, zoals in de Indische Buurt in Den Haag of in de chique buurten van Bandung. Bandung staat bekend om zijn concentratie van dit soort 'Brugse' architectuur, een lokale variant. Wat kost zo'n ervaring nu? Als je op reis bent en je wilt dit zelf beleven, dan zijn er opties.

Je kunt logeren in een gerenoveerd 'landhuis'. De prijzen variëren enorm.

Een eenvoudige homestay in een oude Indische woning in bijvoorbeeld Malang (Oost-Java) kost rond de €40-€60 per nacht. Wil je het echte 'heritage' gevoel? Dan boek je een suite in een voormalig gouverneurswoning of een boutique hotel dat in een historisch pand is gevestigd.

Denk aan plekken als 'Hotel Majapahit' in Surabaya of 'The Phoenix Hotel' in Yogyakarta.

Daar betaal je al snel €150-€250 per nacht voor een kamer met historie. Je betaalt voor de sfeer, de hoge plafonds en het gevoel even terug te zijn in de jaren '20.

Waar vind je de parels op je reis?

Wil je deze architectuur opzoeken tijdens je reis? Dan hoef je niet ver te zoeken, maar je moet weten waar je moet kijken.

In Jakarta is de wijk Menteng het epicentrum. Dit is een 'Garden City' uit de jaren '10 en '20 van de vorige eeuw, vol met prachtige villa's in de eclectische stijl.

Een wandeling door Menteng is als een reis terug in de tijd. Veel van deze huizen worden nog steeds bewoond door rijke Jakartaarse families of gebruikt als kantoor. Bandung is de hoofdstad van de Indische architectuur.

De stad heeft de bijnaam 'Parijs van Java' en je ziet waarom. De oevers van de Cikapundung rivier staan vol met prachtige voorbeelden. Zoek naar de 'Gedung Sate', een overheidsgebouw dat een meesterwerk is van de stijl. Of loop door de wijk Dago en Cihampelas.

Veel van deze huizen zijn nu hippe cafés of boetiekhotels. Je kunt er makkelijk een dag doorbrengen met het spotten van details.

Op Java zijn er legio opties. In Semarang loop je de 'Oude Stad' in en zie je de gevels van handelshuizen en woonhuizen die smal en hoog zijn, met luiken voor de ramen.

In Surabaya vind je nog resten van de 'Kampung Cina' met een eigen mengvorm. En vergeet Malang niet. Deze stad heeft een enorme concentratie aan Indische villa's en art-deco woningen, vaak in perfecte staat.

Op Sumatra, in Medan, vind je ook prachtige voorbeelden, hoewel de stijl daar soms wat zwaarder is, mede door de invloed van de Deli-ondernemers.

Op Bali vind je minder van deze stijl, omdat de architectuur daar sterk beïnvloed is door de eigen Hindoe-Javaanse cultuur en de latere ontwikkeling tot toeristenoord. De Indische architectuur, vaak verbonden met de historische spoorwegen op Java en Sumatra, is echt een Javaans-Sumatraans fenomeen.

Praktische tips voor je heritage-tocht

Als je deze huizen wilt bewonderen, bedenk dan dat het vaak privébezit is. Je kunt niet zomaar een vreemde villa binnenlopen.

De beste manier om dit te doen is door te kiezen voor accommodatie die in een historisch pand is gevestigd. Zo steun je het behoud en beleef je het van dichtbij. Zoek in je reisplanning naar termen als 'heritage hotel', 'boutique hotel in oud koloniaal huis' of 'guesthouse in Dutch colonial style'.

Een andere tip is om een lokale gids in te huren die gespecialiseerd is in 'heritage tours'.

In steden als Jakarta en Bandung zijn er kleine organisaties die fietstochten of wandelingen organiseren door de historische wijken. Zij weten de verhalen achter de gevels. Ze kunnen je vertellen over de families die er woonden, over de architect en over de details die je zelf over het hoofd zou zien.

Dat maakt een wandeling door een straat veel meer dan alleen het bekijken van gebouwen; het wordt een ontmoeting met je eigen geschiedenis. Neem je camera mee.

De details zijn vaak prachtig. Kijk naar de tegeltjes (de 'tjina'), de smeedijzeren hekken, de houten kozijnen en de specifieke deurknoppen.

En tot slot: neem de tijd. De Indische architectuur is niet bedoeld om snel te worden gefotografeerd. Ga op een veranda zitten, voel de wind, kijk naar de schaduwen die het dak werpt. Op die manier voel je echt de sfeer van het verleden en begrijp je waarom je grootouders dit 'thuis' noemden. Het is een architectuur die ademt.