Denken dat alle archieven verloren zijn gegaan tijdens de oorlog
Een vaak gehoorde gedachte, vooral onder Nederlanders met familiebanden in het voormalige Nederlands-Indië, is dat alles verloren is gegaan in de oorlog.
Dat de bombardementen, de dekolonisatieoorlog en de tand des tijds alle archieven hebben vernietigd. Het is een logische gedachte, maar het klopt niet helemaal. Er is nog zoveel te vinden. Je hoeft je zoektocht naar je wortels dus niet op te geven.
Waarom die gedachte zo hardnekkig is
De beelden zijn bekend: de verwoesting van het Koninklijk Instituut voor de Tropen of de enorme brand bij het Algemeen Rijksarchief in Den Haag in 1945. Veel particuliere archieven, zoals die van families die net uit Indië waren gevlucht, zijn inderdaad verloren gegaan.
Het voelt alsof er een onoverbrugbare blinde vlek is ontstaan. Alsof er een dikke streep door alle administratie is gezet. Deze gedachte zorgt er soms voor dat mensen niet eens beginnen met zoeken.
Maar deze gedachte is te simpel. De realiteit is weerbarstiger en veel hoopvoller.
Het is alsof je denkt dat een stad verloren is na een bombardement, maar dat de inwoners elders hun leven hebben opgebouwd met behulp van kopieën en overschrijvingen. Archieven zijn veerkrachtig. Ze zijn op meerdere plekken tegelijk bewaard gebleven. Het ging niet om één enkele, centrale berg met papier.
Het archief is niet één gebouw
Stel je voor dat je op een schatkaart zoekt. Je zoekt naar één schat, maar er zijn tientallen kopieën van die kaart verspreid over het land.
- De overheid in Indië zelf, die kopieën naar Nederland stuurde.
- Instanties in Nederland die al decennialang gegevens ontvingen.
- Particuliere families die brieven en documenten in dozen bewaarden.
- Kerken en militaire eenheden die hun eigen archieven bijhielden.
Zo werkt het ook met archieven over Nederlands-Indië. Waarom is de schade niet totaal geweest?
Omdat documenten nooit op één plek bleven. Ze werden gekopieerd, doorgestuurd en bewaard op verschillende locaties. Denk aan: De oorlog heeft sporen nagelaten, maar het netwerk van archieven was te groot om volledig uitgewist te worden. Er is een schat aan informatie overgebleven, waaronder het opsporen van informatie over interneringskampen tijdens de Japanse bezetting, die op je wacht.
Waar je wél moet zijn: de vindplaatsen
Waar begin je dan met zoeken? De meeste mensen denken direct aan het Nationaal Archief in Den Haag. Dat is een logische start, maar voor een grondige voorbereiding op je archiefonderzoek is het slechts het begin.
Het Nationaal Archief heeft inderdaad enorme collecties, zoals de Indische Archieven. Hier vind je overheidsstukken, militaire dossiers en notariële akten.
Een bezoek hier is onmisbaar, maar vergeet niet dat dit vaak formeel en zakelijk materiaal is. Voor de persoonlijke kant van je familieverhaal, en om het negeren van de mondelinge overlevering te voorkomen, moet je vaak elders zijn.
Een andere onmisbare schatkist is het KITLV (Koninklijk Instituut voor de Tropen) in Leiden. Hun bibliotheek en archief zijn een walhalla voor iedereen die onderzoek doet naar de Indische cultuur en geschiedenis. Je vindt er niet alleen boeken, maar ook particuliere papieren, foto’s en kaarten.
Zij zijn specialisten op dit gebied. Daarnaast heb je het Indisch Herinneringscentrum, dat zich specifiek richt op de persoonlijke verhalen van de twintigste eeuw.
Zij helpen je graag op weg.