Het negeren van de 'Pancasila' (de staatsfilosofie van Indonesië)

Je staat op een oude plantage in de Javanese binnenlanden, de hitte is voelbaar en je voelt de geschiedenis onder je voeten. Veel reizigers die op zoek zijn naar hun wortels in Nederlands-Indië weten dat de officiële verhalen niet altijd kloppen. De 'Pancasila', de vijf principes van de Indonesische staat, is een moreel kompas dat soms moeilijk te vinden is in de dagelijkse praktijk. In dit stuk praten we erover, zonder om de hete brij heen draaien.

Wat is Pancasila eigenlijk?

De Pancasila is de officiële staatsfilosofie van Indonesië, opgesteld door Soekarno in 1945. Het bestaat uit vijf principes: geloof in één God, eenheid van Indonesië, democratie geleid door wijsheid, sociale rechtvaardigheid en een humane wereld. In theorie is het de basis van elke school, elk kantoor en elke regering.

Het is de 'glue' die het land bij elkaar moet houden. Toch zie je in de praktijk dat deze principes vaak worden genegeerd.

Vooral voor buitenlandse toeristen of expats die op zoek zijn naar hun roots, kan dit verwarrend zijn. Het is niet altijd duidelijk wat er nu echt van toepassing is op jouw reis. En eerlijk is eerlijk: soms is het makkelijker om je eigen plan te trekken.

Waarom negeren mensen de Pancasila?

Een reden is simpelweg gebrek aan kennis. Veel Indonesiërs weten de vijf principen uit hun hoofd, maar passen ze niet dagelijks toe.

Denk aan corruptie op lokaal niveau, iets waar je als reiziger soms tegenaan loopt bij het regelen van een vergunning voor archiefonderzoek. Het principe van 'sociale rechtvaardigheid' voelt dan ver weg. Een andere reden is culturele diversiteit.

Indonesië telt meer dan 300 etnische groepen, met eigen normen en waarden.

Op Bali is de Pancasila anders ingevuld dan in Sumatra. Voor een reiziger die Java, Sumatra en Bali combineert, kan dit voelen als een constante wisseling van spelregels. Het is niet altijd makkelijk om de rode draad te vinden.

Ook politieke druk speelt een rol. In sommige regio's is de interpretatie van de Pancasila strenger dan in andere.

Dit merk je vooral als je op herdenkingsreizen bent, waar geschiedenis en politiek vaak door elkaar lopen.

Het kan dan voelen alsof je tussen de regels door moet navigeren.

Hoe je ermee omgaat als reiziger

Als je op rootsreis bent, is het slim om je van tevoren te verdiepen in de lokale interpretatie van de Pancasila. Voor Java is een bezoek aan het National Museum in Jakarta een goede start. Daar leer je de basis, en het kost ongeveer €3 voor een entreekaartje.

Voor Sumatra is een bezoek aan het Batak Museum in Medan interessant, waar je ziet hoe lokale culturen de principes invullen.

Op Bali is de situatie anders. Hier zie je de Pancasila terug in de dagelijkse offers en ceremonies, maar ook in de toeristische sector. Wil je tijdens je reis makkelijker contact leggen met de lokale bevolking? Leer dan enkele handige woorden en zinnen in het Bahasa Indonesia.

Een expeditiecruise langs de kust van Bali kan je laten zien hoe de principes worden toegepast in de visserijgemeenschappen. Prijzen voor een dergelijke cruise beginnen bij €150 per persoon voor een dagtrip. Als je bezig bent met archiefonderzoek in Nederlands-Indië, is het belangrijk om te weten dat sommige archieven beperkt toegankelijk zijn.

De Pancasila speelt hier een rol in de controle van informatie. Een privé-gids, die vaak ook bedreven is in de geschiedenis van de Pencak Silat, kan je helpen om de juiste deuren te openen.

Reken op een prijs van €30-€50 per uur voor een gids die gespecialiseerd is in heritage tourism.

Praktische tips voor je reis

• Leer de vijf principes uit je hoofd voordat je vertrekt. Het helpt om gesprekken te voeren met locals.
• Gebruik een lokale SIM-kaart om te bellen en te internetten. Het kost ongeveer €10 voor een maand data.
• Boek een tour bij een gerenommeerd bedrijf, zoals 'Indonesian Heritage Tours', voor je reis door Java en Sumatra.
• Neem contant geld mee voor kleine uitgaven, want pinnen is niet overal mogelijk.
• Respecteer lokale gebruiken, zoals het bedekken van je schouders in tempels, om verwarring te voorkomen.

Varianten en modellen

Er zijn verschillende manieren om de Pancasila te interpreteren, afhankelijk van je reisdoel.

Voor een klassieke rootsreis op Java kies je voor een mix van cultuur en geschiedenis. Een 10-daagse reis inclusief bezoeken aan het Kraton in Yogyakarta en het Fort Vredeburg Museum kost ongeveer €800 per persoon. Voor een expeditiecruise langs Sumatra en Bali kies je voor een avontuurlijker model.

Een 7-daagse cruise met stops in de Mentawai-eilanden en Komodo National Park begint bij €1.200 per persoon. Hier zie je hoe de Pancasila wordt toegepast in natuurbehoud en lokale gemeenschappen.

Wil je specifiek op herdenkingsreis naar Nederlands-Indië? Kies dan voor een privétour met een archiefonderzoeker.

Een dagtour op Java, inclusief vervoer en lunch, kost tussen €100 en €150 per persoon. Dit is prijzig, maar je krijgt wel diepgaande kennis.

Conclusie en tips voor de praktijk

De Pancasila is een gids, geen wet. Het negeren ervan gebeurt vaak uit onwetendheid of praktische redenen, maar dat betekent niet dat je het zelf moet negeren.

Gebruik het als een hulpmiddel om je reis beter te begrijpen. Op die manier voelt je rootsreis niet alleen als een ontdekking van het verleden, maar ook als een connectie met het heden. Een laatste tip: houd een dagboek bij. Schrijf elke dag op wat je ziet en hoort over de Pancasila.

Dit helpt je om patronen te herkennen, of je nu op Java, Sumatra of Bali bent. En vergeet niet om een basiswoordje Indonesisch te leren, terwijl je lokale lekkernijen zoals nasi goreng of saté proeft en nadenkt over de principes. Het maakt je reis compleet.