Wat is de betekenis van het woord 'Totok' in de koloniale context?

Je staat op een oude foto in een archief in Den Haag.

Je ziet een groep Europeanen in een tropische tuin. Iedereen lijkt hetzelfde, maar toch is er een subtiel verschil. Sommigen zien er net iets anders uit. Dan kom je het woord 'Totok' tegen in een brief of dagboek.

Het klinkt Nederlands, maar het voelt vreemd aan. Wat betekent dat eigenlijk, in die tijd?

De basis: wie was een Totok?

Een Totok was simpel gezegd een blanke Nederlander die in Nederlands-Indië geboren was. Het was de tweede generatie na de eerste immigranten. Hun ouders waren naar de archipel gekomen om te werken voor de gouverneur-generaal of voor handelsmaatschappijen.

Zij waren de 'Indo's' of de Europeanen die net aankwamen. De Totoks vormden een eigen groep.

Je kunt het zien als een soort tussenlaag. Ze waren niet meer Europees, maar nog niet volledig 'Indisch' in de zin van gemengde afkomst.

Ze spraken Nederlands, gingen naar Nederlandse scholen en hadden een Europees paspoort. Toch voelden ze zich vaak anders dan hun ouders die net uit Nederland waren overgekomen. De term 'Totok' komt van het Javaans en betekent letterlijk 'stokstijf' of 'onbuigzaam'.

Het verwijst naar hun houding, maar ook naar hun afkomst. Ze waren de 'zuivere' Europeanen, maar wel geboren in de tropen.

Een interessant contrast, vind je niet?

Hoe werkte dat in de praktijk? Het leven van een Totok

Stel je voor: je bent geboren in Batavia (nu Jakarta) in 1920. Je vader werkt bij de Javasche Bank.

Je spreekt Nederlands thuis, maar op straat leer je snel Maleis en Javaans.

Je gaat naar de Europeesche Lagere School. Je bent een Totok. Je bent trots op je Nederlandse wortels, maar je hart ligt in de tropen.

In de koloniale samenleving was er een duidelijke hiërarchie. Bovenaan stonden de 'echte' Nederlanders, de nieuwkomers. Daaronder kwamen de Totoks. Zij waren minder 'blank' in de ogen van de nieuwkomers, maar nog steeds blank genoeg voor de inheemse bevolking.

Het was een complexe sociale ladder. Veel Totoks werkten in de ambtenarij, het leger of de handel.

Ze verdienden goed, maar minder dan de hoogste Europese functionarissen. Ze woonden in comfortabele huizen, hadden huisbedienden en genoten van het tropische leven.

Toch voelden ze zich vaak onzeker over hun plek. Waren ze wel Nederlands genoeg? De Tweede Wereldoorlog en de onafhankelijkheidsstrijd veranderden alles.

Veel Totoks vluchtten naar Nederland, vaak nadat ze hun plek op de Lijst van Europese inwoners verloren. Daar voelden ze zich vreemdelingen.

Ze waren te 'Indisch' voor de Nederlanders, maar te blank voor de Indonesiërs. Een dubbele identiteit werd hun lot.

Varianten en modellen: de verschillende soorten Totoks

Er waren eigenlijk geen officiële 'modellen' van Totoks, maar wel verschillende groepen.

De meesten waren ambtenaren of militairen. Ze verdienden tussen de €1.500 en €2.500 per maand (in huidige koopkracht). Dit was een comfortabel inkomen in die tijd.

Er waren ook Totoks die ondernemer werden. Ze openden winkels of startten plantages.

Hun inkomen varieerde sterk, van €1.000 tot €5.000 per maand. Dit was afhankelijk van hun succes.

Sommigen werden rijk, anderen faalden. Een speciale groep was de militairen. Zij dienden in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL). Ze kregen speciale uniformen en privileges.

Hun salaris lag hoger, rond de €2.000 tot €3.000 per maand. Dit maakte hen tot een elitegroep binnen de Totoks.

Er waren ook Totoks die zich mengden met de lokale bevolking. Ze trouwden met Javaanse of Sumatraanse vrouwen. Hun kinderen werden Indo-Europeanen. Dit was een andere identiteit, maar nog steeds verwant aan de Totok-cultuur.

Waarom is dit belangrijk voor je rootsreis?

Als je een rootsreis naar Indonesië maakt, kom je deze geschiedenis overal tegen. In archieven in Den Haag of Jakarta vind je documenten over Totok-families, die vaak tot leven komen tijdens de sfeervolle Pasar Malam.

Je kunt oude foto's bekijken en brieven lezen. Dit helpt je je eigen familieverhaal te begrijpen. Bij een herdenkingsreis naar Java of Sumatra bezoek je plekken waar Totoks woonden.

Denk aan de wijk Menteng in Jakarta of de plantages in West-Java.

Je ziet de huizen en tuinen uit die tijd. Het voelt alsof je terugreist in de geschiedenis. Expeditiecruises langs de Molukken of Bali laten je zien hoe Totoks leefden in verschillende regio's. Je bezokt oude forten en handelsposten.

Gidsen vertellen verhalen over de koloniale tijd en de invloedrijke Nederlandsche Handel-Maatschappij. Dit maakt je reis meer betekenisvol.

Archiefonderzoek is een must. Bezoek het Nationaal Archief in Den Haag of het Arsip Nasional in Jakarta. Vraag naar stamboeken en persoonskaarten.

Je vindt geboorte- en huwelijksakten van Totoks. Dit kost ongeveer €50 tot €100 per dag voor ondersteuning.

Praktische tips voor je reis

Plan je reis ruim van tevoren. Boek een expeditiecruise van €2.000 tot €4.000 per persoon voor 10 dagen. Dit is inclusief excursies naar historische plekken.

Kies een reisorganisatie die gespecialiseerd is in Nederlands-Indië heritage, zoals RootsReizen of Indië-Reizen.

Neem een gids mee die Nederlands spreekt. Dit kost ongeveer €50 tot €80 per dag.

Zij kunnen je helpen bij het vinden van archieven en oude huizen. Vraag naar specifieke Totok-locaties in Java of Sumatra. Verzamel materialen voor je onderzoek.

Koop een oude landkaart voor €20 of een replica van een koloniaal dagboek voor €15.

Bezoek markten in Batavia of Yogyakarta voor authentieke souvenirs. Dit maakt je reis tastbaarder. Sluit je reis af met een reflectie. Schrijf je ervaringen op in een journal.

Deel verhalen met andere reizigers. Zo bewaar je de geschiedenis van de Totoks voor de volgende generatie.